به گزارش رصدمراغا، همزمان با بیست و هفتمین سالگرد فقدان علامه جعفرسلطان القرائی از نسخۀ خطی منحصر به فرد رسالۀ ابوعلی حاتمی از مجموعۀ کتب خطی ایشان پرده‌برداری شد.

مؤلف نسخۀ خطی یاد شده، ابوعلی محمد حاتمی‌بغدادی، متوفی به سال ۳۸۸ هجری قمری؛ شاعر، کاتب، نقاد و لغوی بغدادی قرن چهارم هجری است. رساله حاتمیۀ پرده‌برداری شدۀ او در واقع مقابلۀ اشعار ابوالطیب متنبی و کلام حکمت‌آمیز حکیم ارسطو است.

در این رساله به وسیلۀ مؤلف حدود ۱۲۰ بیت متنبی احمد بن الحسین مورد تنقید، وارسی و مقابله قرار گرفته‌است. ابوعلی محمد حاتمی بغدادی که علوم ادبی و لغت را نزد ابن دُرَید و ابوعمر فرا گرفته؛ رسالۀ فوق‌الذکر را با دقت بسیار تدوین و تألیف کرده‌است.

مرقع پرده‌برداری شدۀ حاضر که در نوع خود بی‌بدیل و بی‌نظیر است؛ در ده ورق و ۱۹ صفحه در قطع ۳۳٫۵×۲۲٫۵ سانتی‌متر تکوین، ترتیب و تذهیب زیبا یافته‌است.

جلد آن در طی اعصار مرمت و مورد تغییر قرار گرفته‌است. کاتب نسخۀ خطی، مبارک‌شاه دمشقی سیوفی، خطاط چیره دست معروف قرن هشتم هجری و شهرۀ آفاق است. او شاگرد مبرز یاقوت المستعصمی (متوفّی به سال ۶۹۸ هجری) است.

کاتب نسخۀ یاد شده به خط ثلث و رقاع جلی عالی و نسخ کتابت خوش، این نسخۀ خطی را با عنوان «رسالهُ ابی علیٍّ الحاتمی؛ ممّا یوافقُ الفاظَ ارُسطاطالیسُ من شعر ابی الطیّبِ احمد بن الحسینِ رحمهُ اللّهِ علیه» آغاز کرده و با عبارت « کُملت آخرُ الرسالهِ الحاتمیّهِ بحمد اللّهِ تعالی و حسنِ توفیقه؛ کتبهُ المستغفرُ من ذنبهِ و المفتقرُ الی‌رحمهِ ربّهِ مبارک‌شاهُ الدمشقیُّ السیوفیُّ  فی سنهِ اربعین و سبعمِائهٍ بمصرِ المحروسهِ حامداً لِلّهِ تعالی علی نعمهِ و مُصلّیاً علی نبیّهِ محمّدٍ و آلهِ و مُسلّماً – سنه ۷۴۰ » به اتمام می‌رساند.

متنبّی ابوالطیّب احمد بن‌الحسین الجعفی الکوفی، شاعر معروف عرب (ولادت: کوفه ۳۰۳ – مقتول: بیابان سماوه ۳۵۴ هجری قمری) در محلۀ کنده کوفه تولّد یافت و در بازگشت از ایران به بغداد کشته شد. او سیف‌الدولۀ دیلمی را مدح گفت. سپس او را هجو کرد. پس از آن مدح عضدالدولۀ دیلمی کرد. او متکبر، شجاع، سرکش و در جنگ‌ها نترس بود. بهترین شعرهایش در حکمت و فلسفۀ حیات و وصف میادین جنگ به روش عالی، قوی و محکم است. او دیوان مکمل شعری دارد که آن را گروهی از بزرگان ادباء مثل ابن جنی، ابوالعلاء معری، واحدی، عکبری و شیخ ابراهیم یازجی شرح کرده‌اند.

ابوالطیّب متنبی درخدمت عضدالدولۀ دیلمی به‌سر برده و قصاید غرّا در مدح وی سروده‌است. گویند هنگام بازگشت از ایران، نزدیک کوفه کسانی از قبیلۀ «اسد» بدو حمله کردند و همین‌که مغلوب شد، آهنگ فرار کرد. غلامش بانگ برآورد: نگذارید بگویند در جنگ فرار کرد، تو کسی هستی که این بیت را گفته‌ای:

 فالخیل و اللیل و البیداء  تعرفنی

والحرب و الضرب و القرطاس و القلم

 متنبی با شنیدن شعر به میدان نبرد برگشت و مرگ را استقبال کرد.

نسخۀ خطی بی‌بدیل پرده‌برداری شده از نفایس کتابخانۀ استاد علامه جعفر سلطان القرّائی است. پرده‌برداری از این اثر یکتا و بی‌نظیر در بیست و هفتمین سالگرد فقدان سلطان نسخه‌شناسی قرن اتفاق افتاد.

۲۷ دی ماه یادآور خاموشی شمع حیات بزرگ‌ترین نسخه‌شناس قرن علامه جعفر سلطان القرّائی است. آن که سنوات عمر خود را صرف خدمت به علم، هنر، تاریخ، فرهنگ و ادب این آب و خاک نمود.

یکصد و هفتاد و نه عنوان نسخه خطی منحصر به فرد و نفیس خویش را به کتابخانه مجلس اهدا کرد؛ که هر یک در نوع خود بی‌مانند و بی‌نظیرند. تنها توصیف یاد شده در مورد نسخۀ خطی رسالۀ ابوعلی محمّد حاتمی بغدادی، خود نمایانگر غنای معنوی کتابخانۀ اوست.

۲۷ دی ۶۷ شمع حیات او در کتابخانه شخصی خانه‌اش، در جوار کتبی که عمری با او انیس بودند به تاریکی گرائید. خانه‌ای که پدر، جد و برادارن عالم ،فقیه و فاضلش در آن پا به عرصه وجود نهاده و در آن نشو و نما یافته‌اند؛ به خانه «سلطان‌القرایی» شهرت‌یافته و تاریخ علم، فرهنگ، فقه و ادب دویست سالۀ تبریز را در سینه خود دارد.

این خانه با وجود آن که به همت والای اداره میراث فرهنگی آذربایجان شرقی در خرداد ۱۳۸۶ به شماره ۱۹۲۰۴ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده و در اسفند ماه ۱۳۸۷ به تملک آن اداره درآمده است؛ اما امروز با گذشت بیست و هفت سال از وفات علامه جعفر سلطان‌القرایی هنوز متعلقات آن تملیک نشده و تعمیراتش نیز پایان نیافته‌است.

امید است با آزادسازی محوطه و متعلقات یاد شده و با اتمام تعمیرات به شکل آبرومند، خانه سلطان‌القرایی به عنوان تاریخ مکتوم دویست ساله تبریز در به روی ارباب علم و فرهنگ و ادب بگشاید.

علامه جعفرسلطان‌القرایی در این خانه، در حدود سال ۱۳۲۲ قمری در خانواده علم، فقه و ادب تولد یافت. وی قرآن، مقدمات و قرائت بعضی متون فارسی و عربی را نزد پدر و برادر بزرگ‌تر خود، آیت‌الله العظمی حاج میرزا جواد آقا آموخت و از تدریس استادان مکاتب و مدرسان مدارس داخلی و خارجی بهره گرفت.

در مجالس درس و بحث حاجی میرزا ابوالحسن آقا انگجی، آقاسید احمد خلخالی، حاج میرزاعلی‌اصغر آقاملک و آقامیرزا رضی زنوزی به تلمذ نشست. رسـم‌الخط و خوشنویسی را از حاجی میرزا محمدحسین مکتب‌دار از شاگردان نامدار سیدحسین خوشنویس باشی و میرزا عبدالرسول منشی محکمه جد مادریشان یاد گرفت. لیکن اطلاعات ادبی و تاریخی و هنری وسیع و دقیق او ازطریق مطالعه مستمر و دقت در کتب خطی و نشست و برخاست باادبـا، شعرا، فضـلا و بزرگان به دست آمد.

شیخ عبدالرحیم بن شیخ ‌ابی‌القاسم تبریزی

جد ایشان، شیخ عبدالرحیم بن شیخ ‌ابی‌القاسم تبریزی ملقب به سلطان القرا به سال ۱۲۵۵ هجری قمری در تبریز متولد شد. وی از مشاهیر دوران و اعاظم علمای زمان خود بود.

این عالم بزرگ که بخش عمده زندگانی و عمر پرثمر خود را در خانه یاد شده سپری کرد، درحوزه علمیه تبریز تدریس علم تجوید و قرائت قرآن و صرف و نحو عربی را عهده‌دار بوده، در علم قرائت نظرصائب داشت از این رو به سلطان‌القرا ملقب گشته و این لقب در اولاد و احفاد او باقی و ساری شد.

ایشان زمانی در نجف اشرف و شامات و مصر در محضر علمای شیعه بودند و زمانی دیگر در داغستان در جوار شیخ شامل داغستانی برای شرکت در مجاهدت‌های ایشان حاضر شدند و فتوای جهاد علیه روسیه تزاری را صادر کردند.

شیخ عبدالرحیم مرد علم، عمل، مبارزه و جهاد بود. وی در ۱۹ رمضان سال ۱۳۳۶ چشم ازجهان فروبست و درصفه‌الصفا درکوه سرخاب تبریز که در زمان قدیم مصلای آن شهر بوده مدفون شد.

از وی آثار مکتوب ذی ‌قیمتی باقی مانده‌است که الدرالمنثور، حاشیه بر مقدمه منظومه جزری و رساله‌های دیگردرتجوید را می‌توان نام برد.

شیخ‌ ابوالقاسم سلطان القرایی

بعد از ایشان این خانه مسکن شیخ‌ ابوالقاسم سلطان القرایی گشت. شیخ‌ ابوالقاسم از اکابر علمای آذربایجان بود و بعد از وفات پدر، مرجع علم تجوید و قرائت قرآن و صرف ونحو عربی و مورد احترام عموم طبقات تبریز بود.

از جمله آثار وی، تصحیح کلام‌الله مجید است که به سال ۱۳۳۶ هجری قمری در تبریز چاپ شده‌است. وی در دوم صفر ۱۳۶۸ وفات یافت و در گورستان محله شتربان تبریز مدفون شد.

علامه جعفر سلطان القرائی

علامه جعفر سلطان القرائی دومین فرزند شیخ ابوالقاسم در خانه مذکور که بعدها نیز محل سکونت وی گشت، از سیده خانمی از سلاله میرزا یوسف صدرالاشراف از بنی‌اعمام میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی و از شجره سادات حســـینی، متولد شد.

علامه جعفرسلطان‌القرایی عالم عامل، محقق و هنرمندی ذوالفنون بود. در علم تاریخ، رجال و انساب استاد مسلم، درکتاب ‌شناسی، خط شناسی و سبک ‌شناسی بی‌بدیل، خوشنویسی هنرمند، نقاشی چیره‌ دست و توانا بودند.

وی مخصوصا در شناخت نسخه‌های خطی و تشخیص اسناد و اوراق هنری و تاریخی از متبحران کم مانند روزگار بود، اما تواضع بیش ازحد او اجازه نمی‌داد تا چنان که شایسته اوست حرفی به میان آید و یا در جراید نوشته شود چرا که هر وقت از او خواسته می‌شد ترجمه حالشان در مجـله یا جریده‌ای چاپ شود، متواضعانه می‌گفت «شرح حال مثال من در دفتر فراموشی بهتر است».

استاد سـلطان‌القرایی در اواسط عمر خویش با دختر دوم حــاج مـیـرزا عـلـی خـان سرکارات که از اعیان رجـال زمان خود و صـاحب مکارم اخـلاق و محـامـد اوصــاف بود ازدواج کرد و از او دو فرزند به دنیا آمد.

به توصیه و اصرار دوستان اقدام به تصحیح، تعلیق و تحشیه روضات‌الجنان، تالیف حافظ حسین کربلایی تبریزی معروف به ابن‌الکربلایی کرد. کتاب در دو جلد با حوصله و دقت کافی و علم و بینش وافی در عرض ۱۰ سال تلاش و کوشش استاد جعفر سلطان‌القرایی به دوستداران دانش و معرفت و دلسوختگان عشق و محبت به یادگار ماند.

علامه جعفرسلطان‌القرایی در مقدمه جلد اول روضات، کتاب را چنین معرفی می‌کند: «کتاب حاضر که نام صحیح وکامل آن روضات‌الجِنان و جنات‌الجَنان است روی مقدمه و هشت روضه و خاتمه وضع شده با تفصیلی که در دیباچه کتاب مذکور است. ثبت متون مکاتیب بعضی از علما، مشایخ و نقل اجازات و خرق آنها همچنین بیان سنن، آداب مذهبی، اخلاقی و وصف قسمتی از عمارات، ابنیه، زوایا، جوامع و معابد تبریز و ذکر مجملی از تاریخ خلفا، سلاطین، امرا و ترجمه جمعی کثیر از بزرگان، مشایخ، زهاد، علما، قرا، شعرا، وزرا، صدور، ملوک، خوش‌نویسان، ارباب هنر و تعیین قبور و مدفن آنها با استطراد بسیاری از نوادر حکایات و طرف قصص که مرجع و مآب پاره‌ای از آنها درایهً و روایه به خود مولف است؛ از محاسن این کتاب است.»

برای تصحیح چنین کتابی استاد سلطان‌القرایی ۱۰ سال از ابتدای صبح تا انتهای شب به طور طاقت‌فرسا زحمت کشیده و عمر صرف کرده‌است و بالاخره نتیجه مطلوب حاصل گشت.

علاوه بر کتاب مذکور، بیش از صدها مقاله تحقیقی در مجلات علمی و ادبی از جمله مجلات یغما، مهر، یادگار و … از ایشان چاپ شده است و کتاب «المحافل» از آثار دیگر استاد است. مشتاقان در آرزوی طبع و نشر کتاب «المحافل» و چاپ مجدد روضات‌الجِنان هستند.

وی آزاد زیست چرا که مرد آزاده‌ای بود و به هنر آزاد‌اندیشی آراسته و جهانی بود بنشسته در گوشه‌ای، اعتنا به تقبیح و تحسین دیگران نکرد. محفلش گرم و مجلسش فیض بخش علامه دهخدا، دکتر معین، حاج آقا بزرگ تهرانی و علامه قزوینی و دیگر صاحب ‌نظران بود.

استاد علامه جعفر سلطان القرائی تعداد ۱۷۹ عنوان نسخه خطی بسیار ارزشمند از نفایس مجموعه خودشان را به کتابخانه مجلس شورا اهدا کرده‌اند. در میان مجموعه‌ای که از طرف ایشان به کتابخانه مجلس اهدا گردیده، کتاب‌های منحصر به فرد و بسیار نفیسی وجود دارد. یکی از نمونه‌های عالی این نسخ، مجموعه «اسئله و اجوبه» رشیدالدین فضل‌الله همدانی است که خود شرحی مفصل در معرفی آن نوشته و در مجله «مهر» سال ۱۳۳۱ به چاپ رسیده‌است.

فهرست کتب بی‌بدیل و نفیس اهدائی ایشان در مجلدات مختلف بر حسب موضوع آن‌ها، از سوی انتشارات کتابخانه مجلس به طبع رسیده و منتشر شده‌است. لیکن بنابه دستور ریاست محترم کتابخانه مجلس، تهیه فهرستی از کتب خطی اهدائیشان در یک مجلد در حال تدوین و انتشار است.

مجلس بزرگداشت استاد علامه جعفر سلطان القرائی

در ششم اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۹ هجری شمسی از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، مجلس بزرگداشتی به یاد استاد علامه جعفر سلطان القرائی ترتیب داده‌شد و در آن از خدمات ایشان به تاریخ، فرهنگ، علم و ادب این سرزمین تجلیل به عمل آمد و جهت یادبود، ترجمه احوال و آثارشان در یک مجلد تدوین و انتشار یافت.

همزمان در کتابخانه سلیمانیه استانبول، مجلس نکوداشتی به پاس تشخیص دقیق کتب خطی آن کتابخانه از ایشان به عمل آمد. کتابخانه‌ای که به احترام این خدمت بزرگ در قبال کتب خطی آن، هنوز اتاق کارش را به یادبود نگه داشته‌است. در این کتابخانه بیش از ۱۷ هزار جلد نسخه خطی به زبان فارسی وجود دارد.

استاد علامه جعفر سلطان‌القرایی به شامگاه روز سه‌شنبه ۲۷ دیماه ۱۳۶۷ برابر با ۹ جمادی‌الثانی سال ۱۴۰۹ چشم از جهان فرو بست و وادی رحمت تبریز پیکر نسخه‌شناسی بی‌بدیل، محقق و علامه‌ای بزرگ را در دل خود جای داد.